بود. مرکز اصلی بانک شاهنشاهی در لندن و اداره مرکزی آن در تهران بود. سرمایه این بانک در تاریخ تاسیس مبلغ یک میلیون لیره انگلیسی تعیین شد که تماماً پرداخت گردیده بود(فرجی،۱۳۸۳).
به موجب ماده سوم امتیازنامه ، بانک شاهنشاهی ایران حق انحصاری انتشار اسکناس را به دست آورد.گذشته از این، براساس همین امتیاز نامه، بانک از پرداخت هرگونه مالیاتی معاف بود.
بانک شاهنشاهی ایران تا دپیش از تاسیس بانک ملی ایران تقریباًبه عنوان بانک بازرگانی منحصر به فرد فعالیت می کرد، زیرا بانک روس و ایران که بیشتر به عملیات سیاسی می پرداخت، نمی توانست هیچ گونه رقابت بازرگانی با بانک مزبور نماید. گذسته از این عملیات بانک عثمانی نیز در ایران فوق العاده محدود بود.
از آنجایی که حسابهای دولتی نیز در بانک شاهنشاهی متمرکز بوده و انتشار انحصاری اسکناس را در ایران در اختیار داشت و اسکناس های یک تومانی ، پنج تومانی، ده تومانی و بیست تومانی چاپ و منتشر می کرد، نقش بانک مرکزی را نیزبه عهده داشت.
بانک استقراضی ایران : در سال۱۲۶۸ یکی از اتباع روس به نام ژاک پولیاکف ، امتیاز تاسیس بانک استقراضی روس را برای مدت ۷۵سال از ناصرالدین شاه دریافت کرد. پساز چندی دولت روس برای افزایش نفوذش در ایران کلیه سهام این شرکت را خریداری کرده و ادار آن را خود در ایران بر عهده گرفت. برطبق اساسنامه ، این بانک نه تنها حق انجام کلیه معاملات راداشت ، بلکه معاملات زیر را هم می توانست انجام دهد.
۱-خرید و فروش کالا به حساب خود.
۲-خرید و فروش ارز خارجی و فلزهای گرانبها به حساب خود
۳-خرید و فروش اوراق قرضه و سهام به حساب خود.
۴-مشارکت در بنگاههای مالی و صنعتی که با مقاصد بانک مطابقت داشته باشد.
۵-تحصیل هرگونه امتیاز از جمله کشیده خطوط راه آهن و تلگراف.
گذشته از این ، بانک مزبور عهده دار تسویه حساب بازرگانی ایران و روس نیز گردید.
از آنجایی که بانک استقراضی در ایران به عملیات سیاسی می پرداخت ، فعالیت آن خیلی با موفقیت همراه نبود ، زیرا این بانک علی رغم اینکه به سپرده ها بهره نیز پرداخت می کرد، اما سپرده های اشخاص هیچ گاه به میزان قابل توجه نرسید.
بانک استقراضی پس از آنکه در سال۱۳۰۱به موجب مقررات عهدنامه ۱۲۹۹(۱۹۲۱ میلادی )بین ایران و شوروی به دولت ایران واگذار گردید. به بانک ایران مرسوم گردید. از آنجایی که بانک اخیرالدین نیز سرمایه کافی در اختیار نداشت و در وصول مطابقتش با مشکلات فراوان روبه رو بود، لذا در سال۱۳۱۲ به بانک کشاورزی ایران پیوست.۱
بانک عثمانی : این بانک که اصولاً یک بانک انگلیسی بود ، در سال۱۸۶۳میلادی به شکل یک شرکت سهامی و با سرمایه مشترک فرانسه و انگلیس در اسلامبول تشکیل شد. سرمایه اولیه این بانک در سال۱۸۵۶به مبلغ۵۰۰۰۰۰،لیره بود که در سال۱۸۶۳با کمک سرمایه های فرانسوس به ۴۱۰۰۰۰۰،لیره افزایش یافت و انتشاراسکناس را در ترکیه به دست آورد. بخش مهم معاملاتی بانکی در ترکیه توسط این بانک صورت می گرفت و شعباتی نیز در انگلستان، مصر،قبرس، عراق، فلسطین ، یونان، ایران و عربستان داشت.
در سال ۱۳۰۱بانک عثمانی اقدام به تاسیس چند شعبه در ایران و در شهرهای تهران، همدان و کرمانشاه نمود و کلیه عملیات بانکی را تا زمان انحلال انجام می داد.
بانک ایران و روس : این بانک در سال۱۳۰۵و از طرف دولت شوروی و با سرمایه یکصد میلیون روبل که تمامی آن پرداخت گردید.ه بود، به منظور تسهیل در امر مبادلات بین دولت ایران و شوروی تاسیس گردید.
فعالیت های بانک ایران و روس از بدو تاسیس محدود به انجام امور مالی موسسات بازرگانی وابستخ به شوروی و مبادلات بین دو کشور بوده است(فرجی ،۱۳۸۳).
بانک سپه : این بانک که در حقیقت اولین در حقیقت اولین بانک ایرانی می باشد، در سال۱۳۰۴با سرمایه و وجوه صندوق بازنشستگی افسران و درجه داران ارتش تاسیس گردید. اگرچه منظور اولیه از تاسیس این بانک، تمرکز وجوه ارتش و پرداخت حقوق و هزینه ها-یعنی انجام امور مالی- بوده است، با این وصف، این بانک با تاسیس شعباتی در شهرهای نختلف کشور مبادرت به بعضی از عملیات بانکی نظیر گشایش حساب جاری ، صدور حواله ، نقل و انتقالات وجوه، تنزیل براوت تجاری ، اعای وام های بانکی وسایر عملیات تجاری نموده است. بانک سپه که در سال ۱۳۳۳با اساسنامه جدید به شرکت سهامی تبدیل گردید، در حال حاضر یکی از بزرگترین بانک های کشورمی باشدو در حالی که تمام امور ارتش را انجام می دهد، به کلیه عملیات بانکی حتی ارزی نیز مبادرت می ورزد(فرجی ،۱۳۸۳ ).
بانک رهنی ایران : ” موسسه رهنی ایران در سال۱۳۰۵با کسورات بازنشستگی و تحت نظارت وزارت دارایی تاسیس گردید. وظیفه این بانک اعطای وام های کوتاه مدت با بهره کم و در مقابل وثیقه های منقول بوده است. این موسسه پس از تاسیس بانک ملی ایران جزء بانک شد و از سال۱۳۱۸که بانک رهنی تاسیس شد، با تغییر نام به بانک کارگشایی معروف گردید. در حال حاضر این بانک از سازمان های تابعه بانک کلی است و دارای شعبات متعددی در تهران و شهرهای مختلف ایران می باشد و در مقابل قبول اثاثیه منزل ، فرش طلا، و زیور آلات و غیره وام می دهد.
بانک ملی ایران: فکر ایجاد بانک ملی ایران چندان تازه نیست. درسال۱۲۵۸هجری شمسی، یعنی تقریباً ده سال قبل از تشکیل بانک شاهنشاهی بانک شاهنشاهی، پیشنهادی از طرف حاج محمد حسن امین دارالضرب که یکی از صرافان یزرگ ایران بود، به منظور ایجاد بانکی بزرگ با مشارکت دولت و ملت، تقدیم ناصرالدین شاه شد، که متاسفانه این پیشنهاد جامه عمل نپوشید و بانک شاهنشاهی ایران به صورت بانک دولتی در ایران مستقرشد.پس از تشکیل بانک شاهنشاهی نیز دولا ایران پیوسته درصدد بود تا در موقع مناسب با سرمایه ملت ایران، بانک ملی را تشکیل می دهد. حتی در دوره اول مجلس شورای ملی ، عده ای از نمایندگان با قید فوریت درخواست تشکیل یک بانک ملی را از دولت نموند، به این منظور که بانک ملی معاملات مربوط به خزانه را انجام داده و رونق بیشتری به کارهای بازرگانی، کشاورزی و صنعت بدهد. گذشته از این، از نفوذ بانک شاهنشاهی ایران نیز به کاهد. اگرچه این فکر از طرف مردم با استقبال زیادی روبه رو گردید.و بازرگانان حاضر شدند که سرمایه آن رابپردازند، اما به لحاظ اوضاع نابسامان اقتصادی و خالی بودن خزانه دولت این پیشنهاد عملی نگرید، تا اینکه در تاریخ۱۳۰۶ )دوره ششم قانون گزاری)قانون تشکیل بانک ملی ایران به تصویب نهایی مجلس ملی رسید(فرجی ،۱۳۸۳).
شکل قانونی تاسیس بانک ملی به صورت سهامی بوده است و به موجب اساسنامه اولیه اش یک بانک تجاری بوده و می توانست تمام عملیات بانکی را که یک بانک معمولی انجام می دهد، اجرا کند. طبق قراردادی که در بیست و سوم اردیبهشت ماه ۱۳۰۹بین دولت ایران وبانک شاهنشاهی منعقد گردید، بانک شاهنشاهی در برابر شرایط زیر از حق صدور اسکناس صرف نظر نمود.
۱-دولت ایران مبلغ دویست هزار لیره انگلیس به بانک شاهنشاهی بپردازد.
۲- بانک شاهنشاهی حق معاملات غیر منقول و تملک آن رادر ایران داشته باشد، مشروط بر اینکه انتقال اموال غیر منقول به دیگری از یک سال تجاوز نکند.
۳-از آن تاریخ به بعد، بانک شاهنشاهی دیگر به عنوان نماینده دولت برای رسیدگی به حسابها نخواهد بود.
۴-چنانچه اختلافی بین دولت ایران و بانک شاهنشاهی بروز می کند، به حکمیت رجوع شود و در صورتی که به این طریق نیز اختلافاتی حل نشد، حکم ملل تعیین خواهد شد.
در هر حال، تا پیش از تشکیل بانک مرکزی ایران یکی از وظایف اساسی بانک ملی انجام عملیات بانکی خزانه دولت و بنگاهها و شهرداری ها و نگهداری حسابها آنها بوده است. علاوه براین ، از ۲۳اسفند ماه۱۳۱۰حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰سال به بانک ملی واگذار گردید.بدین ترتیب پس از۴۳سال حق انتشار هرکشوری است و در اختیار بیگانگان قرار داشت، به ملت ایران واگذار شد. ملاحظه می شود، بانک ملی نه تنها به عنوان یک بانک تجاری عمل نمود، بلکه تا تشکیل بانک مرکزی ایران در سال۱۳۳۹ عهده دار وظایف بانک مرکزی نیز بوده است.
۲-۲-۶-۲.بانک های خصوصی :
اولین بانک خصوصی در ایران مه با استفاده از قانون تجارت و به شکل شرکت سهامی در بهمن ماه۱۳۲۸ به وجود آمد، بانک بازرگانی بود. در حقیقت تاسیس این بانک طلیعه ای بر تاسیس دیگر بانک های خصوصی درکشور بود. بویژه آنکه انحلال بانک شاهنشاهی در ایران زمینه را برای توسعه بانک های ایرانی فرهم نمود،به طوری که تنها در فاصله میان برچیده شدن شعب بانک انگلیس در ایران و خاورمیانه(مرداد ماه۱۳۳۱) تا پایان سال۱۳۳۱چهار بانک خصوصی صادرات، تهران، بیمه بازرگانان و بانک پارس تاسیس گردید. (فرجی ،۱۳۸۳).
۲-۲-۶-۳.بانکداری پس از انقلاب اسلامی :
در سال های پس از انقلاب اسلامی،به منظور حفظ حقوق و سرمایه های ملی و به کار انداختن چرخهای تولیدی کشور و نیز تضمین سپردها و پس اندازهای مردم در بانک ها و همچنین اسلامی کردن فعالیت بانک ها در کشور( حذف بهره یا ربا از سیستم بانکی) اقداماتی صورت گرفته است. در ادامه این فصل ابتدا در رابطه با ملی کردن و نیز ادغام بانک ها مطالبی بیان می شود، آنگاه به مصوبه شورای در رابطه با حذف بهره از سیستم بانکی می پردازیم . و بالاخره قانون بانکداری بدون ربا مورد تجزیه و تحلیل قرارمی گیرد.
۲-۲-۶-۴.ملی کردن و ادغام بانک ها :
با پیروزی انقلاب اسلامی ، به لحاظ عواملی نظیر انتقال سرمایه ها به خارج توسط سرمایه داران که اغلب از موسسین بانک های خصوصی و یا از جمله سهامداران عمده آنها بودند،سلب اعتماد مردم نسبت به بانک های و هجوم آنها برای گرفتن سپرده هایشان ، بدون وصول ماندن مطالبات بانک ها و بالاخره کاهش ارزش دارایی های بانک های خصوصی، بانک ها در وضعیتی قرار گرفته بودند که حتی با کمک بانک مرکزی قادر به ادامه حیات نبودند و در معرض ورشکستگی قرار داشتند.
در چنین شرایطی به منظور حفظ حقوق و سرمایه های ملی و به کار انداختن چرخهای تولیدی کشور و نیز تضمین سپرده ها و پس انداز های مردمی در بانک ها، در تاریخ هفدهم خرداد ماه ۱۳۵۸، طبق مصوبه شورای انقلاب، کلیه بانک های خصوصی ایران ، ملی اعلام گردید. پس از تصویب قانون ملی شدن بانک ها،کلاً۲۸بانک مشمول این قانون گردید که از این تعداد ، در ۱۴ بانک خارجی ها سهیم بودندو ۱۴بانک بقیه مالکیت ایرانی داشتند(فرجی ،۱۳۸۳).
۲-۲-۶-۵.ادغام بانک ها :
اگرچه ملی کردن بانک ها از اقدامات بسیار مهم پس از انقلاب در راستای کنترل مالی و برقراری یک نظام پولی و اعتباری مستقل تلقی می گردید.اما بدیهی به نظر می رسید که انتقال مالکیت خصوصی به دولت به تنهایی برای تجهیز نظام بانکی کشور و سوق آن در جهت تحقق اهداف اقتصادی ملی کافی نبوده و اقدامات دیگری را ضروری می نمود.بدین منظور پس از ملی کردن

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   منابع تحقیق درباره برنامه درسی، دانشجویان، تفکر نقادانه، تفکر انتقادی
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید